– अविनाश दुधे
काही ठिकाणे ही केवळ दुकाने नसतात; ती शहराच्या सामूहिक स्मृतीचा भाग बनतात. काळाच्या ओघात त्यांची दारे बंद होतात, फलक उतरतात, इमारती बदलतात; पण त्यांची चव, त्यांचा सुगंध आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी मात्र कायम राहतात. यवतमाळच्या जुन्या पिढीसाठी टांगा चौकातील भारत सोडा फॅक्टरी हे असेच एक नाव आहे. आजच्या पिढीला हे नाव फारसे परिचित नसेल, पण १९५५ ते २००१ या तब्बल ४६ वर्षांच्या काळात भारत सोडा फॅक्टरीने यवतमाळकरांच्या मनावर आणि जिभेवर अक्षरशः अधिराज्य गाजवले.
जामनगरहून यवतमाळपर्यंतचा प्रवास
भारत सोडा फॅक्टरीची कहाणी सुरू होते गुजरातमधील जामनगर येथून. नथवानी कुटुंबातील मगनलाल वसराम नथवानी हे रोजगार आणि व्यवसायाच्या शोधात यवतमाळ येथे आले. पुढे त्यांच्या पुत्रांनी या शहरात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. सन १९५५ मध्ये रमेशचंद्र नथवानी, धीरजलाल नथवानी आणि शरदचंद्र नथवानी या तीन बंधूंनी टांगा चौकात भारत सोडा फॅक्टरीची स्थापना केली. त्यावेळी कदाचित त्यांनाही कल्पना नसावी की पुढील अनेक दशकांपर्यंत त्यांच्या दुकानाचे नाव यवतमाळच्या इतिहासाचा भाग बनणार आहे.
टांगा चौकाचे आकर्षण
त्या काळी टांगा चौक हा शहरातील गजबजलेल्या व्यापारी भागांपैकी एक होता. भारत सोडा फॅक्टरीच्या शेजारी दिल्ली पेन हाऊस होते. काही दुकाने सोडून पुढे बजरंग सोडा फॅक्टरी होती. चौकात सतत वर्दळ असायची. विद्यार्थी, व्यापारी, नोकरदार, ग्रामीण भागातून आलेले ग्राहक आणि मित्रमंडळींचे समूह येथे दिसत. पण या सर्व गर्दीचे एक प्रमुख आकर्षण होते—भारत सोडा फॅक्टरीची प्रसिद्ध पंजाबी कुल्फी.
ती पंजाबी कुल्फी…
आज बाजारात मिळणाऱ्या कुल्फ्यांशी तिची तुलना होऊच शकत नाही. ती काडीवरची नव्हती. ती मटक्यातली नव्हती. ती अर्धगोलाकारही नव्हती. लहान धातूच्या वाटीत गोठवलेली ही कुल्फी वाटीतून बाहेर काढल्यानंतर वाटी उलटी केल्यावर जसा आकार दिसतो तशी दिसायची. रंग मलईसारखा पांढरा किंवा किंचित पिवळसर. वर पिस्ता आणि बदामाचे काप. हातात एक छोटा चमचा आणि पहिला घास घेताच तोंडभर पसरणारी दाट, मलईदार चव.
या कुल्फीत आईस्क्रीमप्रमाणे हवा भरलेली नसायची. त्यामुळे तिचा पोत अत्यंत दाट आणि समृद्ध असायचा. ती खाणे म्हणजे जणू गोठवलेल्या रबडीचा आनंद घेण्यासारखे होते.
कुल्फीची चव आणि तिचे रहस्य
पूर्ण फॅटचे दूध दीर्घकाळ मंद आचेवर आटवले जाई. त्यात साखर, वेलची, केशर, पिस्ता आणि बदाम मिसळले जात. तयार झालेले मिश्रण धातूच्या वाट्यांमध्ये भरून पारंपरिक पद्धतीने गोठवले जाई.परिणामी तयार होणारी कुल्फी ही आजच्या व्यावसायिक कुल्फीपेक्षा अधिक नैसर्गिक, अधिक दाट आणि अधिक चविष्ट असायची.यवतमाळमधील अनेकांना आईस्क्रीमची पहिली ओळख याच कुल्फीमुळे झाली. त्यामुळे “यवतमाळकरांना आईस्क्रीमची सवय भारत सोडा फॅक्टरीने लावली” असे म्हटले तर ते अतिशयोक्ती ठरणार नाही.
बदाम मिल्कची जादू
भारत सोडा फॅक्टरीतील बदाम मिल्कलाही लोकांची मोठी पसंती होती .हे बदाम मिल्क काचेच्या कोल्ड्रिंकच्या बाटल्यांमध्ये मिळत असे. थंडगार बाटली हातात घेताच तिचा गारवा जाणवायचा.फिकट पिवळसर रंग. आटवलेल्या दुधाचा गोडवा. खऱ्या बदामाची चव. वेलचीचा मंद सुगंध. आजच्या फ्लेवर्ड मिल्कपेक्षा हे पेय अधिक नैसर्गिक आणि समाधानकारक होते. काही ग्राहक कुल्फीसाठी येत, तर काही खास बदाम मिल्कसाठी.
गोटी सोड्याची मोहिनी
भारत सोडा फॅक्टरीचे नाव घेतले आणि गोटी सोडा आठवला नाही, असे होणे अशक्य. त्या काळी गोटी सोडा हे केवळ पेय नव्हते; तो एक अनुभव होता. बाटली उघडताना गोटी आत ढकलण्याचा आवाज, त्यानंतर येणारी फेसाळ चव आणि उन्हाळ्यात मिळणारा थंडावा यामुळे गोटी सोडा विशेष लोकप्रिय होता.
भारत सोडा फॅक्टरीचे ग्राहक केवळ यवतमाळ शहरापुरते मर्यादित नव्हते. तालुक्यातील आणि ग्रामीण भागातील अनेक लोक बाजारासाठी, सरकारी कामासाठी किंवा खरेदीसाठी शहरात आले की भारत सोडा फॅक्टरीला भेट देणे जणू ठरलेलेच असे. काम आटोपल्यावर पंजाबी कुल्फी खाणे आणि बदाम मिल्क पिणे हा अनेकांचा आवडता कार्यक्रम असे.
एका युगाचा शेवट
सन २००१ मध्ये भारत सोडा फॅक्टरी बंद झाली.
एक दुकान बंद झाले.
एक व्यवसाय संपला.
पण त्याचबरोबर यवतमाळच्या इतिहासातील एक गोड पर्वही संपले.
आज टांगा चौक बदलला आहे. शहर बदलले आहे. खाण्यापिण्याच्या सवयी बदलल्या आहेत. आधुनिक आईस्क्रीम पार्लर आणि ब्रँडेड पेये सर्वत्र उपलब्ध आहेत.
पण ज्यांनी भारत सोडा फॅक्टरीची पंजाबी कुल्फी खाल्ली आहे, ज्यांनी तिचे बदाम मिल्क प्यायले आहे आणि गोटी सोड्याचा आवाज ऐकला आहे, त्यांच्या स्मरणातून ती चव कधीही पुसली जाणार नाही.
काही ठिकाणे इतिहासाच्या पुस्तकांत सापडत नाहीत.
ती लोकांच्या आठवणींत जिवंत राहतात.
भारत सोडा फॅक्टरी हे त्यापैकीच एक नाव आहे.
(लेखक ‘मीडिया वॉच’ दिवाळी अंक, पब्लिकेशन व वेब पोर्टलचे संपादक आहेत )
8888744796
………………………………………….
अविनाश दुधे यांचे जुने लेख वाचण्यासाठी www.mediawatch.info या वेब पोर्टलवर वरच्या बाजूला उजवीकडे ‘साईट सर्च करा’ असे जिथे लिहिलेले आहे त्याखालील चौकोनात –अविनाश दुधे– type करा आणि Search वर क्लिक करा.